DİBS konusuna detaylı değinmeden önce mevzuatına değinmekte fayda var. Kamu borçlanmasına ve dolayısıyla kamu borçlanma araçlarına ilişkin temel mevzuat 4749 sayılı Kanun ve bu Kanun çerçevesinde düzenlenen ilgili yönetmeliklerden oluşmaktadır. Yukarıda da yer verildiği üzere 4749 sayılı Kanun, kamu finansmanı ve borç yönetimine ilişkin esas ve usulleri, yetkili kişi ve kurumları düzenlemekte olup, Hazine Müsteşarlığı iç ve dış borçlanmaya gitme konusunda yetkili kurumdur.

İç Borçlanma Araçları

4749 sayılı Kanunun 3 üncü maddesine göre Hazine Müsteşarlığının yurt içinde ihraç ettiği borçlanma senetlerine Devlet İç Borçlanma Senetleri – DİBS adı verilmektedir. Kanunun 6 ncı maddesi uyarınca çıkarılacak DİBS çeşitlerine, satış yöntemlerine, faiz koşullarına, vadelerine, basım ve ödemelerine ilişkin her türlü esasları ve bunlara ilişkin diğer şartları belirlemeye Hazine Müsteşarlığının bağlı olduğu Bakan yetkilidir. DİBS’lerin yurt içi piyasalarda ihracı öngörülmüş olup, vadeleri açısından bir sınırlama bulunmamaktadır.

DİBS, Hazine Müsteşarlığı tarafından ihraç edilen Devlet Tahvili ve Hazine Bonolarının ortak adıdır. Hazine genel olarak bütçe açığını finanse etmek amacıyla DİBS ihraç etmekle beraber, zaman zaman özel tertip DİBS de ihraç etmektedir.

DİBS’ler ihraç edilmeleri karşılığında hazineye nakit girişi sağlayan ve sağlamayan olmak üzere ikiye ayrılmaktadır:

Hazineye Nakit Girişi Sağlayan DİBS’ler

Hazineye nakit girişi sağlayan DİBS’ler Devlet Tahvili ve Hazine Bonosundan oluşmaktadır. Devlet Tahvilleri, ihraç edildikleri tarih itibariyle bir yıl (364 gün) ve daha uzun vadeli DİBS’lerdir. Devlet tahvili, vadesinin bir yıl ya da daha fazla olması itibariyle uzun vadeli kamu finansman yöntemi olarak kabul edilebilir.

Hazine Bonoları ise ihraç edildikleri tarih itibariyle vadeleri bir yıldan kısa (364 güne kadar) olan DİBS’lerdir. Hazine Bonoları, para piyasası araçlarının en önemlilerindendir. Birçok ülkede hazine bonolarının alım satımı, para piyasalarındaki günlük işlem hacminin en büyük kısmını teşkil eder. Hazine bonolarına uygulanan faiz oranları para piyasasının faiz oranları için önemli bir göstergedir.

DİBS’ler yerli para cinsinden veya yabancı para cinsinden ihraç edilebilir. Döviz üzerinden ihracı gerçekleştirilen ihraçlarda ya döviz cinsinden ya da dövize endeksli olarak ihraç söz konusudur. Döviz cinsi ve dövize endeksli senetler arasındaki en belirgin fark, döviz cinsinden senetlerin borçlanma ve ödemelerine ilişkin işlemlerin dövizle yapılmasına karşın dövize endeksli senetlerin borçlanma ve ödemelerinin belirlenen kur üzerinden hesaplanan TL üzerinden yapılmasıdır.

DİBS’ler iskontolu ve kuponsuz senetler olarak ihraç edilebilirler. İskontolu senetler sabit getirili senetlerdir. Söz konusu senetlerin faiz ödemesi anapara ile birlikte vade sonunda yapılır. Senetlerin satış fiyatları ile her bir senedin vade sonunda ulaşacağı nominal tutar arasındaki fark senedin üzerinde taşıdığı ve yatırımcının elde edeceği faiz kazancı olacaktır. Bu noktada, iskontolu senetler, “ihraç tarihinde iskonto edilmiş fiyat ile satılan, vadesi boyunca herhangi bir kupon ödemesi olmayan, yatırımcı için getirisi nominal değer ile iskontolu (satış) fiyatı arasındaki fark üzerinden hesaplanan sabit getirili senetler” olarak tanımlanabilir.

Kuponlu senetler ise, itfa olana kadar senedi elinde bulunduran yatırımcısına belirli dönemlerde nakit akımı sağlayan senetler olarak ifade edilebilir. Kuponlu senetler sabit veya değişken faiz ödemeli olarak ihraç edilebilir. Kuponsuz senetler, iskonto esasına göre satışa sunulurken, kuponlu senetler üzerinde yazılı nominal değer üzerinden iskontolu veya primli olarak satılabilmektedir.

DİBS’ler kuponlu olarak da ihraç edilebilirler. Kuponlu olarak ihraç edilen DİBS’lerin belli dönemlerde kupon ödemeleri mevcuttur. İskontolu senetlerde ise yatırımcı, senedin net değerini (iskontolu değeri) öder. Yatırımcının kazandığı faiz, senedin nominal değeri (par value) ile iskontolu değeri arasındaki farktır. Örneğin yatırımcı 100,-TL nominal değerli, 9 ay vadeli bir Hazine Bonosunu 90,-TL’sına (iskontolu değeri) satın alıyorsa, yatırımcının vade sonundaki faiz geliri (100,-TL – 90,-TL) 10,-TL’dir.

Sabit faiz ödemeli DİBS’ler için kupon ödeme dönemlerinde veya vade sonlarında ödenecek faiz DİBS’ler kuponlu olarak da ihraç edilebilirler. Kuponlu olarak ihraç edilen DİBS’lerin belli dönemlerde kupon ödemeleri mevcuttur. İskontolu senetlerde ise yatırımcı, senedin net değerini (iskontolu değeri) öder. Yatırımcının kazandığı faiz, senedin nominal değeri (par value) ile iskontolu değeri arasındaki farktır. Örneğin yatırımcı 100,-TL nominal değerli, 9 ay vadeli bir Hazine Bonosunu 90,-TL’sına (iskontolu değeri) satın alıyorsa, yatırımcının vade sonundaki faiz geliri (100,-TL – 90,-TL) 10,-TL’dir.

Sabit faiz ödemeli DİBS’ler için kupon ödeme dönemlerinde veya vade sonlarında ödenecek faiz miktarları, senetlerin ihraç gününde belliyken, değişken faiz ödemeli DİBS’lerde ilgili büyüklükleri “bir değere endekslemek” söz konusudur. Söz konusu senetlerde ayrıca ek bir getiri (spread) uygulamasına da yer verilebilmektedir. Değişken faiz ödemeli senetler, menkul kıymetin vadesi boyunca faiz oranında oluşabilecek aşırı volatiliteye ilişkin yatırımcının üstlenmesi olası faiz riskinin azaltılması temeline dayanır.
Bunun dışında, enflasyon etkisinden arındırmak için enflasyona endeksli DİBS’ler de söz konusu olabilir.

Hazineye Nakit Girişi Sağlamayan DİBS’ler

Özel tertip DİBS’lerdir. Bunlar ikrazen ihraç edildiklerinde Hazine Müsteşarlığı ile senet sahibi arasında bir borç ilişkisi doğururlar. İkrazen ihraç edilenler hariç olmak üzere, özel tertip DİBS’ler, ancak karşılığında ilgili yıl bütçe kanununda yeterli ödenek olması kaydıyla ihraç edilir. Yıl içinde ortaya çıkan ve önceden öngörülmeyen gelişmeler için çıkarılacak özel tertip DİBS’ler ise ancak ödenek kalemleri arasında aktarma yapılarak ihraç edilebilir

Dış Borçlanma Araçları

4749 sayılı Kanunun 7 nci maddesinde dış borçlanma, dış finansman kaynağından sağlanan borç olarak ifade edilmiştir. Dış borçlanma genelde “Eurobond” denilen borçlanma araçları ile gerçekleştirilmektedir.
Eurobond, genel olarak hükümet ya da özel şirketlerin, kendi ülkeleri dışında kaynak sağlamak amacıyla, yabancı para birimlerinden (çoğunlukla ABD Doları veya Euro) satışa sundukları, genellikle uzun vadeli borçlanma araçlarıdır. Bunlar çoğunlukla 5 ila 30 yıl arasında bir vade aralığında satışa sunulurlar. Eurobond’ları yabancı para cinsinden tahvillerden ayıran en önemli özellik, yabancı piyasalarda satılmalarıdır.

İhraç Yöntemleri ve Piyasa Yapıcılığı

“Piyasa Yapıcılığı Sistemi”, kamu borç yönetiminin etkinleştirilmesi ve kamu borçlanmasında istikrarın sağlanması, DİBS ikincil piyasasının derinleştirilmesi ve finansal sistemin geliştirilmesi amaçlarıyla uygulanmaktadır. Piyasa yapıcısı, piyasanın dürüst, düzenli ve etkin çalışmasını sağlamak ve görevli olduğu sermaye piyasası araçlarında likit ve sürekli bir piyasanın oluşmasını sağlamak için kendi nam ve hesabına çift taraflı kotasyon vermekle yükümlü olan aracı kuruluştur. Piyasa yapıcılığı uygulaması çerçevesinde piyasa yapıcı bankaların DİBS birincil ve ikincil piyasalarına ilişkin olarak birtakım hak ve yükümlülükleri mevcuttur.

DİBS’lere ilişkin dört ihraç yöntemi mevcuttur:

İhale Yöntemi

İhale yolu ile ihraç edilen Devlet Tahvili ve Hazine Bonoları iskontolu ve kuponlu olarak satılabilmektedir.

TAP Yöntemi

Bu sistemde Hazine Müsteşarlığı, yatırımcıların istedikleri zaman satın alabilecekleri tahvilleri Merkez Bankasına depolamaktadır. Yatırımcılar Merkez Bankasından alana kadar bu tahvillerin mülkiyeti Hazine Müsteşarlığına aittir. Merkez Bankası “TAP” satışları süresince sadece aracı ve depolayıcı görevini görmektedir. Bu yöntemde Hazine, senedin türü, faizi ve vade şartlarını belirleyerek Merkez Bankasına depolamaktadır. Satışta kaldığı süre boyunca her gün için belirlenmiş fiyatlar üzerinden satışı yapılır. Piyasa yapıcılığı sistemine geçilmesi sonucunda TAP yöntemiyle yapılan ihraçlara sadece piyasa yapıcı bankalar katılmaktadır.

Doğrudan Satış Yöntemi

Hazine Müsteşarlığı 1996 yılında doğrudan satış yöntemiyle DİBS ihraç etmeye başlamış olup, söz konusu DİBS’lerin özelliği başlangıçta kime ve ne kadar satılacağının belli olmasıdır. Hazine Müsteşarlığı kamu kurumları, bankalar ile diğer finansal kuruluşlara doğrudan ihraç yöntemi ile DİBS ihraç edebilmektedir. Kamu kurumları, bankalar ya da diğer finansal kuruluşlar senet taleplerini Hazine Müsteşarlığına iletmekte, söz konusu talep Hazine Müsteşarlığı tarafından değerlendirilmekte ve piyasa koşulları çerçevesinde senedin faizi belirlenerek karşı tarafla da mutabakat sağlanarak senet ihracı gerçekleştirilmektedir. Daha önce ihraç edilmiş olan bir senet için de doğrudan satış söz konusu olabilir. Senedin ihraç fiyatının üzerine işlemiş faizi konularak hesaplanan fiyat üzerinden ihraç gerçekleştirilir.

Halka Arz Yöntemi

Bu ihraç şeklinde de ihraç edilecek senedin türü, vade ve faiz şartları Hazinece belirlenir ve satışa aracılık etmek isteyen banka ve aracı kurumlar vasıtasıyla satışa sunulur. Piyasa yapıcılığı sözleşmesi çerçevesinde halka arz yoluyla yapılacak DİBS ihraçlarına Piyasa Yapıcı bankalar aracılık edebilir ve aracılık faaliyetinde bulunan bankalar Hazine Müstaşarlığının belirlemiş olduğu oran üzerinden komisyon alırlar.

Vergilendirme

4749 sayılı Kanunun “Vergi Resim Harç ve Fon İstisnası” başlıklı 15 inci maddesi uyarınca Hazine Müsteşarlığınca ihraç edilen DİBS’lerin faiz ve anapara ödemeleri ile aynı Kanunun 6 ncı maddesinin son fıkrasında yer alan malî servis anlaşmasında yer alacak ödemeler ile yine 12 nci maddesinin üçüncü fıkrasında yer alan para piyasası nakit işlemleri ve bunların dışında kalan diğer Devlet iç borçları ile ilgili gider, işlemler ve kâğıtlar, 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu ile 13.06.2006 tarihli ve 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu hükümleri saklı olmak koşulu ile her türlü vergi, resim, harç ve fondan istisnadır.

Diğer İlgili Linkler

Hisse(Pay Senedi)    Türev İşlemler     ÖST     Kira Sertifikası     Gayrimenkul Sertifikası     Yatırım Fonu     Varant