Temel Kavram ve Tanımlar

Varantlar, yatırımcıya;

 Dayanak varlığı ya da göstergeyi
 Önceden belirlenen bir fiyattan
 Belirli bir tarihte veya belirli bir tarihe kadar
 Alma ya da satma hakkı veren ve
 Bu hakkın kaydi teslimat ya da nakit uzlaşı ile kullanıldığı
 Sermaye piyasası araçlarıdır.

Diğer bir deyişle, varant, sözleşme ile belirlenen varlığı yine sözleşmede belirlenen fiyattan alma ya da satma hakkı veren bir araçtır. Varantlar, yatırımcıya bir hak verirken, yükümlülük getirmez. Varantlar zaman değeri kaybına karşı yatırımcıya kaldıraç sağladığından, kısa vadeli yatırımcı dayanak varlık yerine varanta yatırım yapar.
Varantların alım ya da satım hakkı verdiği varlık ya da göstergeler “dayanak” olarak adlandırılır.

Varanta bağlı hakkın ilgili olduğu aracın, paydan (bir ya da daha fazla sayıda) oluşması durumunda “dayanak varlık” ifadesi, hakkın ilgili olduğu aracın endeks olması durumunda “dayanak gösterge” ifadesi kullanılmaktadır.

Varantların alma ya da satma hakkı verdiği “dayanak varlık” tek bir pay olabileceği gibi birden fazla paydan oluşan bir sepet de olabilir. Bu paylar BİAŞ Pay Piyasası’nda işlem gören ve BIST-30 Endeksinde yer alan paylardan seçilebilir. Endekse dayalı olarak çıkartılan varantlar ilgili olduğu endeksin belirli bir tarihteki değerine göre sahibine nakit akımı sağlar. Söz konusu endeksler, BİAŞ tarafından oluşturulan pay endeksleridir.

Varant satın alan yatırımcı pay satın almış olmaz, payı alma ya da satma hakkını elde etmiş olur. Bu nedenle varantlar, yatırımcısına payların sağladığı kâr payı hakkı, yeni pay alma (rüçhan) hakkı, tasfiye bakiyesine ve şirket yönetimine katılma hakkı, oy hakkı ve bilgi alma hakkı gibi hakları sağlamaz.

Alım varantı ve satım varantı olmak üzere iki tür varant vardır:

Alım (call) varantı, yatırımcıya vadede dayanak varlığı alma hakkı veren varantlar olup, dayanak varlığın vade sonu değeri kullanım fiyatından büyük olması durumunda kullanım gerçekleşir ve aradaki fark yatırımcıya ödenir.

Satım (put) varantı, yatırımcıya vadede dayanak varlığı satma hakkı veren varantlardır. Bu tür varantlarda dayanak varlığın vade sonu değeri kullanım fiyatından düşük ise kullanım gerçekleşir ve aradaki fark yatırımcıya ödenir. Eğer kullanım gerçekleşmezse varantlar herhangi bir ödeme yapılmadan sona erer.

Dayanak varlığın yükseleceğini düşünen yatırımcı alım varantı, düşeceğini düşünen yatırımcı ise satım varantı satın alır. Varantlarda vade, varantın işleme konulabileceği son tarihi ifade etmektedir. Avrupa tipi varantlarda işleme koyma, diğer bir ifade ile dönüşüm, vade sonunda gerçekleşirken Amerikan tipi varantlarda vadeye kadar herhangi bir tarihte gerçekleştirilebilmektedir.

Varanttan kaynaklanan hakkın kullanılması, varantın işleme konulması dönüşüm olarak adlandırılmaktadır. Dönüşüm kaydi veya nakdi olarak gerçekleştirilebilir. Dayanağı pay olan alım (call) varantlarında yatırımcının dayanak varlığı (payı) alabilmesi için pay başına ödemesi gereken tutar işleme koyma fiyatını ifade eder ve tıpkı dönüşümde olduğu gibi ihraççı tarafından belirlenir.

Dönüşüm oranı ise, bir adet varantın kaç adet dayanak pay alım ya da satım hakkı verdiğini ya da bir adet dayanak pay alım ya da satım hakkı için kaç adet varant gerektiğini ifade eder.

Varantlar ile Opsiyonların Benzerlik ve Farklılıkları

Varantlar ile opsiyonlar çeşitli açılardan birbirine benzeyen finansal araçlardır. Opsiyonlar gibi varantlar da yatırımcıya dayanak varlığı satın almadan dayanak varlık üzerinde meydana gelen fiyat hareketlerinden yararlanma olanağı sağlar. Varantlar, opsiyonlara benzer şekilde sahibine, belirli bir miktarda dayanak varlık ya da göstergeyi, önceden tespit edilmiş bir fiyat üzerinden, vadeye kadar ya da vade tarihinde alma veya satma hakkı veren araçlardır. Varantlar ve opsiyonlar işleme konulana kadar dayanak varlık üzerinde kontrol sağlamazlar ve her ikisi de bir hakkı ifade eder.

Varantlar ile opsiyonlar bazı açılardan ise farklılık gösterirler.

Şöyle ki:

i) Opsiyonlar, özellikleri işlem gördüğü borsalar tarafından belirlenen standart sözleşmelerdir. Varantların özellikleri ise ihraççı tarafından belirlenir ve opsiyonlara göre daha esnektir.

ii) Opsiyonlarda teminat ve teminat tamamlama söz konusuyken, varantlarda ürünün tüm sorumluluğu ihraççı kuruluştadır. Bu nedenle varant alım satımında yatırımcı açısından teminat gerektiren bir durum yoktur.

iii) Opsiyonlarda satış yapan taraf opsiyonu yazan konumundadır. Varantlarda ise her bir varantın tek bir ihraççısı vardır ve ihraççı varantlarda kullanılacak olan hakkın tek muhatabıdır. Yatırımcı varantlarda yazan taraf olamadığından risk yaratan taraf da olamaz. Risk yaratmadığı için yatırımcıdan teminat da istenmez.

iv) Opsiyonlar vadeli işlem esasları ile işlem görürken varantlar spot (nakit) esasları ile işlem görür.

Varantların Avantaj ve Dezavantajları

a) Avantajları

Varantların belli başlı avantajları asimetrik getiri sunması, görece ucuz komisyon içermesi, düşük bedelle işlem ve yüksek miktarda pozisyon alma ve likidite olanağı ile teminat içermemesi olarak sıralanabilir. Bu vantajları aşağıda kısaca açıklanmaktadır.

i) Asimetrik Getiri: Varantlar yatırımcıya asimetrik getiri sunan araçlardır. Şöyle ki; simetrik getirili ürünlerde dayanak varlığın olumlu veya olumsuz performansı getiriye doğrudan yansır ancak asimetrik getirili ürünlerde dayanak varlığın olumlu performansının yansıması ile olumsuz performansının yansıması aynı değildir. Varantlarda kullanım fiyatı eşiğinden sonra dayanak varlığın fiyat hareketi bire bir gelir olarak yansır ama kullanım gerçekleşmezse yatırımcı sadece varantı almak için ödediği parayı kaybeder. Yatırımcının kullanım sonucu elde edeceği gelir ise, yatırılan paranın çok üstünde olabilir ama işler beklendiği gibi gitmezse sadece yatırılan miktar kaybedilir. Varantlar, teorik olarak, limitli zarar etme olasılığı karşısında limitsiz kâr etme olanağı sunar.

ii) Görece Olarak Ucuz Komisyon, Düşük Bedelle İşlem ve Yüksek Miktarda Pozisyon Alma: Varantın fiyatı sağladığı hakkın karşılığıdır. Yatırımcının işlem hakkı için ödeyeceği bedel, dayanak varlıkta alacağı pozisyonun düşük bir oranıdır, yani yatırımcı dayanak varlığı satın almak için gereken miktardan daha azını öder. Bu nedenle işlemleri varant aracılığı ile yapmanın aracılık komisyonu da düşüktür.

iii) Likidite: Varantlar tezgahüstü opsiyonlar ile karşılaştırıldığı zaman daha dar alımsatım makası sunar. Pozisyondan çıkma maliyeti daha düşük olduğu için varantlar günlük al-sat işlemlerine uygundur. Yatırımcı, işler beklediği gibi gitmez ise opsiyonlarda karşılaşacağı maliyete göre çok daha düşük bir bedel ile varant pozisyonundan çıkabilir. Varantlarda sürekli fiyat veren bir piyasa yapıcısı likiditeyi sağlar, dolayısıyla varant kısa sürede ve değer kaybına uğramadan (veya az uğrayarak) satılabilir.

iv) Teminatsız İşlem Yapma Olanağı: Varantlar kaldıraç olanağı sunmakla beraber teminat içermedikleri için, vadeli işlem kontratlarında veya kredili alım işlemlerinde olduğu gibi pozisyon zarar ettiği zaman teminat tamamlama yükümlülüğü doğmaz. Her durumda yatırımcının uğrayacağı zarar yatırdığı para ile sınırlıdır.

b) Dezavantajları

Varantların dezavantajları veya riskleri arasında klasik yatırım araçlarından farklı hareket etmeleri, vadelerinin sınırlı olması, zaman değeri ve aşırı kaldıraç kullanımının zarar büyütme potansiyeli sayılabilir. Bu dezavantajlar aşağıda özetlenmektedir:

i) Klasik Yatırım Araçlarından Farklı Hareket Etmeleri: Varantlar yatırımcıların alışık olduğu klasik yatırım araçlarından farklı şekilde hareket ettiğinden yatırımcıların işlem yapmadan önce varantlarda bilgi birikimine sahip olmaları gereklidir.

ii) Vadenin Sınırlı Olması: Varantların vadesi sınırlıdır. Vade sonunda kullanım olmazsa varantlar sona erer ve verdiği hak biter. Bu yüzden varant yatırımcısının beklediği dayanak varlık hareketinin vade içinde gerçekleşmesi gerekir. Bu gerçekleşmezse pozisyonun devamı için tekrar varant alımı yapılması gerekir.

iii) Zaman Değeri: Varantların sunduğu asimetrik getirinin ve kaldıracın bedeli zaman değeridir. Diğer bütün değişkenler aynı kalsa bile varantlar her geçen gün değerinden bir miktarını kaybeder. Bu kayıp vadeye kalan gün sayısı azaldıkça artarak büyür ve zaman değeri vade sonuna gelindiğinde biter.

iv) Aşırı Kaldıraç Kullanımı: Piyasa fiyatlarının olumsuz gelişmesi sonucunda yaşanan değer kaybı, aşırı yüksek kaldıraç kullanımı durumunda yatırımcıların zararını büyütebilir.

Varant Fiyatını Etkileyen Faktörler

Varant fiyatını; dayanak varlığın karlılığına ilişkin beklentilerin değişmesi, Merkez Bankası’nın faiz politikasını değiştirmesi, temettü beklentilerindeki değişmeler ve sermaye artırımı açıklamaları etkiler. Söz konusu hususların yanısıra aşağıdaki faktörler de varant fiyatı üzerinde etkide bulunur:

i) Dayanak varlığın fiyatı: Dayanak varlığın fiyatı ile alım varantının fiyatı arasında pozitif, satım varantının fiyatı arasında negatif yönlü bir ilişki vardır. Dayanak varlığın fiyatı yükseldikçe alım varantlarının fiyatı artarken, satım varantlarının fiyatı azalır.

ii) İşleme koyma fiyatı: İşleme koyma fiyatı ile alım varantının fiyatı arasında negatif, satım varantının fiyatı arasında pozitif yönlü bir ilişki bulunmaktadır. İşleme koyma (uzlaşma) fiyatı yükseldikçe alım varantlarının fiyatı azalırken, satım varantlarının fiyatı artar.

iii) Vadeye kalan gün sayısı: Vadeye kalan gün sayısı ile hem alım (call) hem de satım (put) varantları arasında pozitif yönlü bir ilişki vardır. Vadeye kalan gün sayısı arttıkça hem alım varantlarının hem de satım varantlarının fiyatı artmaktadır.

iv) Dayanak varlığın ileriye dönük fiyat oynaklığı (volatilite): Dayanak varlığın volatilitesi ile hem alım hem de satım varantları arasında pozitif yönlü bir ilişki vardır. Dayanak varlığın volatilitesi arttıkça hem alım varantlarının hem de satım varantlarının fiyatı artmaktadır.

v) Piyasa faiz oranı: Piyasa faiz oranı ile alım varantının fiyatı arasında pozitif, satım varantının fiyatı arasında negatif yönlü bir ilişki bulunmaktadır. Faiz oranı yükseldikçe alım varantlarının fiyatı artarken, satım varantlarının fiyatı azalmaktadır.

vi) Temettü (kâr payı): Dayanak varlığın ait olduğu şirketin ödediği kâr payı ile alım varantının fiyatı arasında negatif, satım varantının fiyatı arasında ise pozitif yönlü bir ilişki bulunmaktadur. Kâr payları yükseldikçe alım varantlarının fiyatı azalırken, satım varantlarının fiyatı artmaktadır.

**Bu sayfadaki bilgiler SPL lisanslama sınavlarına hazırlık notlarından derlenmiştir.

www.spl.com.tr/spl/eep/kurumportal/Content/sinav-calisma-notlari/56/

İlgili Diğer Linkler